מעשה ד ממלך שגזר שמד חלק א

[באַאַרבעטן] דער קעניג וואס האט גוזר דעווען אויף די יידן שמד

אַמָאל אִיז גֶעוֶוען אַ מֶלֶךְ. הָאט עֶר גוֹזֵר גֶעוֶוען אוֹיף דֶער מְדִינָה גֵירוּשׁ בִּגְזֵירַת שְׁמַד. (דְהַיינוּ) אַז וֶוער עֶס וִויל בְּלַייבְּן אִין דֶער מְדִינָה, מוּז עֶר זִיךְ שְׁמַדְן. אוּן אַז נִישְט, זָאל מֶען אִים אַרוֹיסְטְרַייבְּן פוּן דֶער מְדִינָה. אִיז גֶעוֶוען אַ טֵייל וָואס זֵיי הָאבְּן מַפְקִיר גֶעוֶוען גָאר זֵייעֶר גוּטְס^[1] מִיט זֵייעֶר עַשִׁירוּת, אוּן זֶענֶען פוּן דָארְט אַרוֹיס בְּדַלוּת כְּדֵי זֵיי זָאלְן בְּלַייבְּן בַּיי דֶער אֶמוּנָה זֵיי זָאלְן קֶענֶען זַיין יִידְן. אוּן אַ טֵייל הָאבְּן רַחְמָנוּת גֶעהַאט אוֹיף זֵייעֶר עַשִׁירוּת אוּן זֶענֶען דָארְטְן גֶעבְּלִיבְּן. זֶענֶען זֵיי גֶעוֶוען אַנוּסִים. בְּצִנְעָא (דְהַיינוּ פַארְבָּארְגְן) הָאבְּן זֵיי נוֹהֵג גֶעוֶוען דֶעם דַת פוּן יִידְן, אוּן בְּפֶרְהֶסְיָא (דְהַיינוּ פַאר לַייט) הָאבְּן זֵיי נִישְׁט גֶעטָארְט זִיךְ נוֹהֵג זַיין וִוי יִידְן.

[באַאַרבעטן] דער זון פון דער קעניג געווארן א קעניג

דֶער נָאךְ אִיז דֶער מֶלֶךְ גֶעשְׁטָארְבְּן. אִיז דֶער זוּן גֶעוָוארְן מֶלֶךְ. אוּן הָאט אָנְגֶעהוֹיבְּן פִירְן דִי מְדִינָה זֵייעֶר שַׁארְף^[2]. אוּן הָאט אָפְּגֶענוּמֶען אַסַאךְ מְדִינוֹת. אוּן עֶר אִיז גֶעוֶוען אַ גְרוֹיסֶער חָכָם. אוּן מַחְמַת עֶר הָאט זֵייעֶר שַׁארְף גֶעהַאלְטְן אִין דֶער הַאנְט דִי שָׂרֵי מְלוּכָה, הָאבְּן זֵיי זִיךְ אוֹיף אִים גֶעמַאכְט אַ בּוּנְט, אַז זֵיי זָאלְן אוֹיף אִים אָנְפַאלְן^[3] אוּן זָאלְן אִים אוֹיסְהַארְגֶענֶען אִים מִיט אַלֶע זַיינֶע קִינְדֶער. אוּן צְוִוישְׁן דִי שָׂרִים אִיז גֶעוֶוען אֵיינֶער פוּן דִי אֲנוּסִים. הָאט עֶר זִיךְ מְיַישֵׁב גֶעוֶוען, נָאךְ וָואס בִּין אִיךְ אַן אוֹנֵס, מַחְמַת אִיךְ הָאבּ חַס גֶעהַאט אוֹיף מַיין הָאבּ^[4], אוּן אוֹיף מַיין עַשִׁירוּת, הַיינְט אַז מֶען וֶועט דֶעם מֶלֶךְ הַארְגֶענֶען, אוּן דִי מְדִינָה וֶועט בְּלַייבְּן אָן אַ מֶלֶךְ וֶועט אֵיינֶער דֶעם אַנְדֶערֶן לֶעבְּענְדִיקֶערְהֵייט אַיינְשְׁלִינְגֶען, וָוארְן אַ מְדִינָה קָאן נִישְט זַיין אָן אַ מֶלֶךְ. דְרוּם הָאט עֶר זִיךְ מְיַישֵׁב גֶעוֶוען. עֶר וֶועט גֵיין אוּן וֶועט אוֹיסְזָאגְן דֶעם מֶלֶךְ, אוּן זֵיי זָאלְן נִישְט וִויסְן. אוּן אִיז גֶעגַאנְגֶען אוּן הָאט גֶעזָאגְט דֶעם מֶלֶךְ, אַז מֶען הָאט זִיךְ אוֹיף אִים גֶעבּוּנְטֶעוֶועט כַּנַּ"ל. אִיז גֶעגַאנְגֶען דֶער מֶלֶךְ אוּן הָאט אוֹיסְגֶעפְּרוּווט אוֹיבּ עֶס אִיז אֶמֶת, הָאט עֶר גֶעזֶען אַז עֶס אִיז אֶמֶת. הָאט עֶר גֶעשְׁטֶעלְט שׁוֹמְרִים. דִי נַאכְט וָואס זֵיי זֶענֶען אוֹיף אִים אָנְגֶעפַאלְן הָאט מֶען זֵיי גֶעכַאפְּט. אוּן מֶען הָאט זֵיי דַן גֶעוֶוען אִיטְלֶעכְן וִוי זַיין מִשְׁפָּט אִיז גֶעוֶוען.

הָאט זִיךְ דֶער מֶלֶךְ אָנְגֶערוּפְן^[5] אוּן הָאט גֶעזָאגְט צוּ דֶעם שַׂר וָואס עֶר אִיז גֶעוֶוען אַן אוֹנֵס: וָואס פַאר אַ כָּבוֹד זָאל אִיךְ דִיר גֶעבְּן דֶער פַאר וָואס דוּ הָאסְט מִיךְ מַצִיל גֶעוֶוען מִיט מַיינֶע קִינְדֶער. זָאל אִיךְ דִיךְ מַאכְן פַאר א שַׂר (דְהַיינוּ פַאר אַ הַאר) דוּ בִּיסְט דאָך בְּלוֹיז שׁוֹין אַ שְׂרָרָה. זָאל אִיךְ דִיר גֶעבְּן גֶעלְט. דוּ הָאסְט אַלֵיין גֶעלְט. זָאג וָואס פַאר אַ כָּבוֹד דוּ וִוילְסְט? וֶועל אִיךְ עֶס דִיר בְּוַודַאי טוּן^[6]. הָאט דֶער אוֹנֵס גֶעעֶנְפֶערְט, וֶועסְטוּ מִיר אָבֶּער טָאן וָואס אִיךְ וֶועל זָאגְן? זָאגְט דֶער מֶלֶךְ. יָא אִיךְ וֶועל דִיר בְּוַודַאי טָאן וָואס דוּ וֶועסְט וֶועלְן. הָאט דֶער אוֹנֵס גֶעזָאגְט שְׁוֶוער מִיר בַּיי דַיין קְרוֹין אוּן בַּיי דַיין מְלוּכָה. הָאט אִים דֶער מֶלֶךְ גֶעשְׁוואוֹירְן. הָאט זִיךְ דֶער אוֹנֵס אָנְגֶערוּפְן: גָאר מַיין כָּבוֹד אִיז, אַז אִיךְ זָאל מֶעגְן זַיין א יְהוּדִי בְּפֶרְהֶסְיָא (דְהַיינוּ פַאר לַייט) אִיךְ זָאל מֶעגְן לֵייגְן טַלִית אוּן תְּפִילִין בְּפֶרְהֶסְיָא. הָאט עֶס דֶעם מֶלֶךְ זֵייעֶר גֶעאַרְט מַחְמַת אִין זַיין גַאנְצֶער מְדִינָה טָאר נִישְט זַיין קֵיין יְהוּדִים. נָאר עֶר הָאט אָבֶּער קֵיין בְּרֵירָה נִישְט גֶעהַאט מַחְמַת דֶער שְׁבוּעָה. וָואס עֶר הָאט אִים גִעשְׁוואוֹירְן אַז וָואס עֶר וֶועט וֶועלְן זָאל עֶר אִים טָאן. אִין דֶער פְרִי אִיז גֶעגַאנְגֶען דֶער אוֹנֵס. אוּן הָאט גֶעלֵייגְט טַלִית אוּן תְּפִילִין בְּפֶרְהֶסְיָא.

[באַאַרבעטן] דאס אייניקל פון דעם קעניג געווארן א קעניג

דֶער נָאךְ אִיז דֶער מֶלֶךְ גֶעשְׁטָארְבְּן. אִיז גֶעוָוארְן זַיין זוּן מֶלֶךְ. דֶער זוּן הָאט אָנְגֶעהוֹיבְּן צוּ פִירְן דִי מְדִינָה מִיט גוּטְן מַחְמַת עֶר הָאט גֶעזֶען מֶען הָאט גֶעוָואלְט זַיין פָאטֶער אוֹיסְרַייסְן כַּנַּ"ל. אוּן עֶר הָאט אַיינְגֶענוּמֶען אַסַאךְ מְדִינוֹת. אוּן אִיז גֶעוֶוען זֵייעֶר אַ גְרוֹיסֶער חָכָם. דֶער מֶלֶךְ הָאט גֶעהֵייסְן אַז מֶען זָאל צוּנוֹיפְרוּפְן אַלֶע שְׁטֶערְנְזֶעעֶרס. אַז זֵיי זָאלְן אִים זָאגְן. פוּן אַ וָואסֶערֶע זַאךְ קָאן זַיין זֶרַע פַארְשְׁנִיטְן וֶוערְן. כְּדֵי עֶר זָאל זִיךְ דֶערְפַאר הִיטְן. הָאבְּן אִים דִי שְׁטֶערְנְזֶעעֶרס גֶעזָאגְט. אַז זַיין זֶרַע וֶועט נִישְט פַארְשְׁנִיטְן וֶוערְן. נָאר עֶר זָאל זִיךְ הִיטְן פוּן אַ שׁוֹר וָשֶׂה. (דְהַיינוּ פוּן אַן אָקְס אוּן פוּן אַ לֶעמֶעלֶע) הָאט מֶען דָאס פַארְשְׁרִיבְּן אִין דֶעם סֵפֶר הַזִכְרוֹנוֹת. דֶער מֶלֶךְ הָאט אָנְגֶעזָאגְט זַיינֶע קִינְדֶער אַז זֵיי זָאלְן אוֹיךְ אַזוֹי פִירְן דִי מְדִינָה וִוי עֶר מִיט גוּטְן. דֶערְנָאךְ אִיז עֶר גֶעשְׁטָארְבְּן.

[באַאַרבעטן] דאס אוראייניקל פון דעם קעניג געווארן א קעניג

אִיז גֶעוָוארְן זַיין זוּן מֶלֶךְ. אוּן עֶר הָאט אָנְגֶעהוֹיבְּן פִירְן דִי מְדִינָה מִיט שַׁארְפְקֵייט אַזוֹי וִוי זַיין זֵיידֶע. אוּן הָאט אָפְּגֶענוּמֶען אַסַאךְ מְדִינוֹת. אוּן אִיז גֶעפַאלְן אוֹיף אַ חָכְמָה. אוּן הָאט גֶעהֵייסְן אוֹיסְרוּפְן. אַז עֶס זָאל זִיךְ נִישְט גֶעפִינֶען אִין זַיין מְדִינָה קֵיין אָקְס אוּן קֵיין שָׁאף. כְּדֵי זַיין זֶרַע זָאל נִישְט קֶענֶען פַארְשְׁנִיטְן וֶוערְן. אוּן הָאט זִיךְ גֶעטְרַאכְט הַיינְט הָאט עֶר קֵיין מוֹרָא נִישְט פַאר קֵיין שׁוּם זַאךְ. אוּן הָאט גֶעפִירְט דִי מְדִינָה זֵייעֶר שַׁארְף. אוּן עֶר אִיז גֶעוָוארְן זֵייעֶר אַ גְרוֹיסֶער חָכָם.
דֶער מֶלֶךְ אִיז גֶעפַאלְן אוֹיף אַ חָכְמָה אַז עֶר זָאל קֶענֶען אָפְּנֶעמֶען גָאר דִי וֶועלְט אָן מִלְחָמָה. וָוארְן סֶע פַארְהַאנְדְן זִיבְּן חֲלָקִים אִין דֶער וֶועלְט. וָוארְן דִי וֶועלְט אִיז גֶעטֵיילְט אוֹיף זִיבְּן חֲלָקִים. אוּן סֶע פַארְהַאנְדְן שִׁבְעָה כוֹכְבֵי לֶכֶת (דְהַיינוּ זִיבְּן שְׁטֶערְן וָואס זֵיי גֵייעֶן אַרוּם דִי זִיבְּן טֶעג פוּן דֶער וָואךְ) אוּן אִיטְלֶעכֶער שְׁטֶערְן לַייכְט אַרַיין אִין אַ חֵלֶק פוּן דִי זִיבְּן חְלָקִים פוּן דֶער וֶועלְט. אוּן סֶע פַארְהַאנְדְן שִׁבְעָה מִינֵי מַתְכוֹת (דְהַיינוּ זִיבְּן עֶרְלֵיי אַייזְנְוַוארְג דְהַיינוּ גָאלְד אוּן זִילְבֶּער אוּן קוּפֶּער אוּן צִין וְכוּ')^[7] אוּן אִיטְלֶעכֶער שְׁטֶערְן פוּן דִי זִיבְּן שְׁטֶערְן לַייכְט אַרַיין אִין אַ בַּאזוּנְדֶער מִין אַייזְנְוַוארְג^[8]. אִיז דֶער מֶלֶךְ גֶעגַאנְגֶען אוּן הָאט צוּנוֹיפְגֶענוּמֶען דִי אַלֶע זִיבְּן עֶרְלֵיי אַייזְנְוַוארְג. אוּן הָאט גֶעהֵייסְן מֶען זָאל אִים בְּרֶענְגֶען אַלֶע גָאלְדֶענֶע פַּאטְרֶעטְן פוּן אַלֶע מְלָכִים וָואס זֵיי הֶענְגֶען אִין זֵייעֶרֶע פַּאלַאצְן. אוּן עֶר הָאט גֶעמַאכְט דֶער פוּן אַ מֶענְטְשׁ. דֶער קָאפּ אִיז גֶעוֶוען פוּן גָאלְד, דֶער גוּף פוּן זִילְבֶּער, אוּן אַזוֹי דִי אִיבְּרִיקֶע אֵבָרִים זֶענֶען גֶעוֶוען פוּן אַנְדֶערֶע אַייזְנְוַוארְג. סֶע גֶעוֶוען אִין דֶעם מֶענְטְשְׁ אַלֶע זִיבְּן עֶרְלֵיי אַייזְנְוַוארְג. אוּן עֶר הָאט דֶעם מֶענְטְשׁ גֶעשְׁטֶעלְט אוֹיף אַ הוֹיכְן בַּארְג. הָאבְּן אַלֶע שִׁבְעָה כּוֹכְבֵי לֶכֶת (דְהַיינוּ אַלֶע זִיבְּן שְׁטֶערְן) אַרַיינְגֶעלַייכְט אִין דֶעם מֶענְטְשְׁ. אוּן אַז אַ מֶענְטְשׁ הָאט גֶעדַארְפְט עֶפֶּעס אַן עֵצָה אָדֶער אַ מַשָׂא וּמַתָּן. אוּן הָאט נִיט גֶעוואוּסְט אוֹיבּ עֶר זָאל יָא טָאן אוֹיבּ נֵיין. פְלֶעגְט עֶר זִיךְ שְׁטֶעלְן אַקֶעגְן דֶעם אֵבָר פוּן דֶעם אַייזְנְוַוארְג וָואס סֶע קֶער צוּ דֶעם חֵלֶק פוּן דֶער וֶועלְט. וָואס דֶער מֶענְטְשׁ אִיז פוּן דָארְט גֶעוֶוען. אוּן דֶער מֶענְטְשׁ הָאט אִין זִין גֶעהַאט אוֹיבּ עֶר זָאל טָאן דִי זַאךְ וָואס עֶר הָאט בַּאדַארְפְט אוֹיבּ נֵיין, אוּן אַז עֶר הָאט בַּאדַארְפְט יָא צוּ טָאן, פְלֶעגְט לַייכְטְן אוּן שַׁיינֶען דָאס אֵבָר. אוּן אַז נִישְט אִיז פִינְצְטֶער גֶעוָוארְן דָאס אֵבָר. (דָאס הָאט אַלְץ דֶער מֶלֶךְ גֶעטָאן) אוּן דוּרְךְ דֶעם הָאט עֶר אָפְּגֶענוּמֶען גָאר דִי וֶועלְט^[9]. אוּן הָאט אַיינְגֶעזַאמְלְט זֵייעֶר אַסַאךְ גֶעלְט.

נָאר דֶער מֶענְטְשׁ וָואס עֶר הָאט גִעמַאכְט פוּן דִי זִיבְּן עֶרְלֵיי אַייזְנְוַוארְג. אִיז נִיט מְסוּגְל גִעוֶוען צוּ דֶער זַאךְ. נָאר בְּאוֹפָן אַז דֶער מֶלֶךְ זָאל מַשְׁפִּיל גֵאִים זַיין אוּן זָאל מַגְבִּיהַ שְׁפָלִים זַיין (דְהַיינוּ גְרוֹיסֶע לַייט זָאל עֶר אַרָאפּ וַוארְפְן פוּן זֵייעֶר גְדוּלָה אוּן קְלֵיינֶע לַייט זָאל עֶר אוֹיפְהֵייבְּן) אִיז גֶעגַאנְגֶען דֶער מֶלֶךְ אוּן הָאט גֶעשִׁיקְט אוֹקַאזִין^[10] נָאךְ אַלֶע יֶעדְנִירַאלִן^[11] אוּן נָאךְ אַנְדֶערֶע שְׂרָרוֹת. וָואס זֵיי הָאבְּן גִעהַאט טְשִׁינִיס (דְהַיינוּ שְׂרָרָה שַׁאפְט) אוּן אָרְדֶערְס^[12]. זֶענֶען זֵיי אַלֶע גֶעקוּמֶען. הָאט עֶר זֵיי מַשְׁפִּיל גִעוֶוען. אוּן הָאט בַּיי זֵיי אַוֶועקְגֶענוּמֶען זֵייעֶרֶע טְשִׁינִיס. אַפִילוּ דִי וָואס הָאבְּן גִעהַאט טְשִׁינִיס נָאךְ פוּן זַיין עֶלְטֶער זֵיידְן וָואס זֵיי הָאבְּן נָאךְ בַּיי אִים פַארְדִינְט^[13]. הָאט עֶר בַּיי זֵיי אַלֶע אַוֶועקְגֶענוּמֶען. אוּן קְלֵיינֶע לַייט הָאט עֶר אוֹיפְגֶעהוֹיבְּן אוּן הָאט זֵיי גֶעמַאכְט אוֹיף זֵייעֶר אָרְט (פוּן דִי גְרוֹיסֶע לַייט) צְוִוישְׁן דִי שָׂרִים וָואס דֶער מֶלֶךְ הָאט אַרָאפְּגֶעוָוארְפְן. אִיז גֶעוֶוען דֶער אוֹנֵס (הַנַּ"ל) הָאט אִים דֶער מֶלֶךְ גֶעפְרֶעגְט וָואס אִיז דַיין שְׂרָרָה שַׁאפְט. הָאט עֶר אִים גֶעעֶנְפֶערְט מַיין שְׂרָרָה שַׁאפְט אִיז נָאר אַז אִיךְ זָאל מֶעגְן זַיין אַ יְהוּדִי בְּפֶרְהֶסְיָא פַאר דֶער טוֹבָה וָואס אִיךְ הָאבּ גֶעטָאן דַיין זֵיידְן^[14]. הָאט דֶער מֶלֶךְ בַּיי אִים דָאס אַוֶועקְגֶענוּמֶען. אִיז עֶר וִוידֶער גֶעוָוארְן אַן אוֹנֵס.

דריק דא פאר המשך מעשה ד ממלך שגזר שמד

[באַאַרבעטן] הערות שוליים

1. ↑ גוטס = נכסי דנידי, מטלטלים, סחורות, כל נכס או רכוש שאפשר להעבירו ממקום למקום.
2. ↑ שארף = חד, מחודד, חריף, פקח, ממולח. צ"ע הלשון "שארף" בענינינו, לכאורה מתאים יותר לומר "שטארק". או "מיט מאכט", "מיט קראפט".
3. ↑ פאלן = ליפול. אנפאלן = להתנפל, להתקיף.
4. ↑ האב = רכוש, נכסים. האב ¬¬און גוטס = רכוש, נכסים.
5. ↑ האט זיך דער מלך אנגערופן. המילה "זיך" לא מובנת. אנרופן = לקרא. אנרופן זיך = הקרא.
6. ↑ טון = טאן.
7. ↑ יש ז' מיני מתכות: זהב וכסף חסד וגבורה. נחשת ת"ת. בדיל נצח. עופרת הוד. כסף חי הוא יסוד, ולכן נקרא חי. ברזל מלכות. (חסד לאברהם). זהב = גאלד. כסף = זילבער. נחושת = קופער. בדיל = צין. עופרת = בליי. כסף חי (כספית) = קוועקזילבער. ברזל = אייזן.
8. ↑ אייזנווארג = כלי ברזל.
9. ↑ ווייל ער פלעגט אויספרעגן דעם מענטש, צי ארויסגיין צו דער מלחמה צי נישט. און אזוי ער האט געוואוסט צי ער וועט געווינען צי נישט. (ווי האט מען פלעגט אויספרעגן ביי אורים ותומים).
10. ↑ אוקאזין = פקודות.
11. ↑ יעדניראל = קצין צבא.
12. ↑ ארדער = אות הצטיינות.
13. ↑ פארדינט = השתכרו, הרוויחו.
14. ↑ ער מיינט צו זיין עלטער-זיידע.